ESE -Architektoniczna Walidacja Zewnętrzna Systemów AI

Deterministyczny filtr decyzyjny dla systemów probabilistycznych

O czym jest ta książka

Żyjemy w epoce, w której decyzje coraz rzadziej wynikają z prostej wiedzy, a coraz częściej z interakcji z systemami probabilistycznymi: modelami uczenia maszynowego, algorytmami predykcyjnymi, symulacjami i automatycznymi rekomendacjami. W tym środowisku klasyczne pytanie „Czy to prawda?" przestaje być wystarczające. Zastępuje je pytanie trudniejsze: „Czy proces, który doprowadził do tej informacji, był wystarczająco rygorystyczny, by na niej działać?"

Książka odpowiada na to pytanie, przedstawiając koncepcję Inżynierii Systemów Epistemicznych (ang. Epistemic Systems Engineering, ESE) — dyscypliny inżynieryjnej zajmującej się projektowaniem systemów decyzyjnych, w których rygor poznawczy nie jest cechą użytkownika ani algorytmu, lecz właściwością samej architektury systemu.

Główna teza

Tradycyjne podejście do wiarygodności informacji opiera się na zaufaniu do źródła: eksperta, instytucji, modelu AI. ESE odrzuca tę logikę u samych podstaw.

Fundamentalne założenie ESE brzmi:

Żaden model — niezależnie od jakości treningu, danych czy procedur — nie jest gwarantem prawdziwości. Żaden ekspert — niezależnie od autorytetu i doświadczenia — nie jest zwolniony z obowiązku walidacji.

Odpowiedzialność epistemiczna nie jest przypisana aktorowi. Jest emergentną właściwością procesu walidacyjnego, w którym informacja została osadzona.

Co czytelnik znajdzie w książce

Książka prowadzi czytelnika przez pełną architekturę ESE — od diagnozy problemu, przez fundamenty teoretyczne, aż po konkretny mechanizm operacyjny.

Diagnoza środowiska decyzyjnego — Rozdział 1 identyfikuje cztery strukturalne czynniki, które sprawiają, że klasyczne modele epistemiczne zawodzą: nadmiar informacji, nieliniowość zależności przyczynowych, probabilistyczny charakter źródeł wiedzy oraz podwójny deficyt epistemiczny — zarówno człowieka, jak i systemów sztucznej inteligencji.

Odwrócenie paradygmatu — Rozdział 2 porównuje trzy podejścia do wiarygodności AI: RLHF (internalizacja bezpieczeństwa w modelu), RAG (wzmocnienie kontekstowe) i ESE (zewnętrzna walidacja architektury). Autor pokazuje, że ESE nie konkuruje z pozostałymi — stanowi komplementarną warstwę, która może działać nad każdym modelem lub kombinacją modeli.

Architektura odpowiedzialności — Rozdziały 3–6 opisują trzy fundamentalne zasady konstrukcyjne ESE: neutralność generacyjną (żadna treść nie ma domyślnego statusu wiedzy), jawność statusu epistemicznego (każda informacja niesie formalny opis swojej wiarygodności) oraz warunkową legitymację decyzyjną (decyzja jest efektem procesu walidacyjnego, nie aktem zaufania).

Mechanizm operacyjny — Książka szczegółowo opisuje dwa narzędzia pomiarowe systemu: ORS (Output Rigor Score) — wskaźnik mierzący rygor procesu walidacji w skali 0,00–1,00 — oraz TRL (Tolerancja Ryzyka Logicznego) — próg wymagany dla danej klasy decyzji. Relacja ORS ≥ TRL wyznacza granicę między legitymacją decyzyjną a eskalacją lub odrzuceniem.

Tarcie epistemiczne — Osobny rozdział poświęcony jest jednemu z kluczowych mechanizmów ESE: celowemu wprowadzaniu oporu w procesie decyzyjnym. Tarcie nie jest biurokratycznym opóźnieniem — jest parametryzowanym narzędziem zapobiegającym automatyzmowi poznawczemu i działaniu w epistemicznej ciemności.

Przykład zastosowania — Książkę zamyka praktyczna instrukcja operacyjna wdrożenia ESE w środowisku analizy inwestycyjnej, ilustrująca wszystkie mechanizmy systemu na konkretnym przypadku decyzji zakupowej.

Dla kogo jest ta książka

Książka skierowana jest do:

• projektantów systemów decyzyjnych i architektów rozwiązań opartych na sztucznej inteligencji,

• liderów organizacji odpowiedzialnych za decyzje w warunkach niepewności,

• badaczy i praktyków zajmujących się epistemologią stosowaną, zarządzaniem ryzykiem i governance AI,

• wszystkich, którzy mierzą się z odpowiedzialnością za decyzje podejmowane tam, gdzie prostota przestała być osiągalna.

„ESE nie jest narzędziem do szukania prawdy absolutnej. Jest infrastrukturą odpowiedzialności, która pozwala organizacji działać odważnie w warunkach niepewności, wiedząc dokładnie, gdzie kończy się wiedza, a zaczyna ryzyko."

SPECYFIKACJA

Objętość: 64 strony skondensowanego rygoru
Format: (PDF)
Charakter: inżynieria projektowa na poziomie ramowym