Wykład inauguracyjny: Labirynt kultury – od mitu do metafory
Charakter wykładu
Wykład inauguracyjny ma charakter programowy, interpretacyjny i kulturoznawczy. Otwiera kurs jako zaproszenie do myślenia problemowego, pokazując literaturę nie jako zbiór odrębnych lektur, lecz jako sieć powiązanych sensów, symboli i metafor, które powracają w różnych epokach i kontekstach.
Motyw labiryntu pełni funkcję metafory nadrzędnej – obrazuje proces poznawania kultury, literatury i samego siebie. Wykład od początku ustawia perspektywę pracy w kursie: od mitu do współczesnych reinterpretacji, od dosłowności do znaczenia metaforycznego.
Struktura wykładu
1. Wprowadzenie: labirynt jako symbol doświadczenia ludzkiego
Wykład rozpoczyna się od uniwersalnego ujęcia labiryntu jako figury:
błądzenia i poszukiwania sensu,
konfrontacji z lękiem i nieznanym,
drogi prowadzącej do samopoznania.
Już na tym etapie labirynt zostaje zdefiniowany nie jako motyw literacki, lecz model interpretacyjny kultury.
Pojęcia:
symbol, metafora egzystencjalna, doświadczenie graniczne
2. Mit kreteński – źródło archetypu
Kolejny etap prowadzi do mitu o labiryncie na Krecie. Omówiona zostaje:
postać Dedal jako twórcy przestrzeni prób,
labirynt jako miejsce inicjacji i zagrożenia,
Minotaur jako figura Innego.
Labirynt zostaje odczytany jako przestrzeń duchowej próby, a nie jedynie konstrukcja architektoniczna.
Pojęcia:
mit, archetyp, inicjacja
3. Minotaur – od potwora do ofiary
W tej części wykład wprowadza reinterpretację mitu poprzez eseistykę Zbigniew Herbert. Minotaur przestaje być bestią, a staje się:
ofiarą systemu,
symbolem wykluczenia,
figurą inności i niezrozumienia.
Labirynt zostaje ukazany jako mechanizm opresyjny, który porządkuje świat kosztem jednostki.
Pojęcia:
reinterpretacja mitu, inność, wykluczenie
4. Ewolucja motywu labiryntu w kulturze
Wykład porządkuje ewolucję symbolu:
średniowiecze – droga duchowego oczyszczenia,
renesans – przestrzeń intelektualnych poszukiwań,
modernizm – znak egzystencjalnego zagubienia,
współczesność – metafora nadmiaru informacji i chaosu świata.
Motyw zostaje ukazany jako żywy i dynamiczny, stale dostosowujący się do epoki.
Pojęcia:
ciągłość kultury, przemiana symbolu, kontekst epoki
5. Labirynt w literaturze XX wieku
W tej części pojawiają się przykłady nowoczesnych realizacji motywu:
Jorge Luis Borges – labirynt intelektualny i nieskończoność sensów,
Franz Kafka – labirynt biurokracji i absurdu,
Umberto Eco – labirynt interpretacji i znaków.
Literatura nowoczesna ukazana zostaje jako przestrzeń zagubienia, ale i intensywnego myślenia.
Pojęcia:
absurd, wieloznaczność, interpretacja
6. Labirynt jako metafora systemu edukacji
Na przykładzie Herberta wykład prowadzi do refleksji nad labiryntem jako:
systemem selekcji,
strukturą hierarchii i wykluczenia,
przestrzenią narzuconych reguł myślenia.
To moment silnie aktualizujący sensy wykładu i budujący pomost między literaturą a doświadczeniem ucznia.
Pojęcia:
system, opresja, krytyka instytucjonalna
7. Labirynt w psychologii – droga do siebie
W tej części wykład sięga do myśli Carl Gustav Jung. Labirynt staje się metaforą:
ludzkiej psychiki,
procesu indywiduacji,
konfrontacji z nieświadomością.
Wędrówka przez labirynt oznacza wewnętrzną transformację, a nie tylko zagubienie.
Pojęcia:
indywiduacja, nieświadomość, samopoznanie
8. Powrót do źródeł – Knossos
Symbolicznym domknięciem wykładu jest powrót do realnego miejsca mitu – Pałac w Knossos. Historia i mit splatają się tu w jedną opowieść o:
ludzkiej wyobraźni,
potrzebie sensu,
tworzeniu narracji porządkujących świat.
Pojęcia:
mit kulturowy, pamięć, dziedzictwo
9. Metafora nici Ariadny – sens kursu
Finał wykładu przenosi symbol labiryntu na grunt edukacyjny. Literatura zostaje nazwana nicią Ariadny – narzędziem:
porządkowania wiedzy,
łączenia epok i tekstów,
bezpiecznego poruszania się w świecie kultury.
To jasne sformułowanie idei całego kursu.
Pojęcia:
interpretacja, ciągłość tradycji, kompetencja kulturowa
Wskazówki do matury
motyw labiryntu jako uniwersalny kontekst interpretacyjny,
mit w nowoczesnych reinterpretacjach,
symbol jako narzędzie analizy tekstu,
łączenie literatury z filozofią, psychologią i kulturą.
Wykład pokazuje, jak budować konteksty bez schematów i jak przechodzić od motywu do problemu.
Przykładowe pojęcia erudycyjne obecne w wykładzie
archetyp, reinterpretacja mitu, metafora egzystencjalna, inność, indywiduacja, wieloznaczność, kryzys sensu, doświadczenie graniczne, ciągłość kultury
Funkcja wykładu w kursie
Wykład inauguracyjny:
ustawia metodę pracy z literaturą,
uczy myślenia metaforycznego i problemowego,
pokazuje, jak łączyć teksty z różnych epok,
przygotowuje do samodzielnego budowania interpretacji maturalnych.
To wykład, który nie tylko otwiera kurs, lecz nadaje mu sens – pokazuje, że literatura jest mapą labiryntu kultury, a dobrze poprowadzona interpretacja staje się nicią, dzięki której można się w nim odnaleźć.