Pierwszy polski przekład „Etymologii” Izydora z Sewilli (ok. 560-636), nauczyciela średniowiecza. Obok Kasjodora i Boecjusza połączył dziedzictwo antyku z dorobkiem intelektualnym chrześcijaństwa. Opisując świat czyni narzędziem poznania etymologię, która wyjaśnia źródłosłowy, nazywa rzeczy, posługuje się słowem i zawiera odpowiedź na pytanie o istotę wszechrzeczy. Ogromne dzieło, będące summą ówczesnej wiedzy teologicznej i świeckiej. Przez stulecia były tekstem po Biblii najczęściej przepisywanym i czytanym, a także naśladowanym, tłumaczonym i komentowanym. Pełniły rolę w średniowiecznych szkołach encyklopedii wiedzy o świecie i podręcznika do nauki łaciny i greki, inspirowały uczonych i poetów, kształtowały umysły pisarzy oraz czytelników, po czasy nowożytne. W roku 1999 Papieska Rada do Spraw Środków Społecznego Przekazu ogłosiła Izydora patronem Internetu, uzasadniając decyzję właśnie tym, że opracowując „Etymologie” stał się on twórcą najstarszej w historii ludzkości bazy danych. Przez ponad pięćset lat każdy wykształcony Europejczyk – iryjski mnich, poszukujący wiedzy encyklopedysta, student uniwersytetu czy kanonik krakowskiej kapituły katedralnej – patrzył na rzeczywistość oczyma autora „Etymologii”, zdobywając dzięki temu wiedzę, jak też – zauważmy – ucząc się samego patrzenia – spojrzeniem zdumiewająco szerokim, pełnym optymizmu oraz podziwu zarówno dla Bożego dzieła, jak też dla geniuszu Człowieka, który oddaje hołd Stwórcy i naśladuje Go, tworząc kulturę: wymyślając alfabet, ustanawiając prawa, zakładając państwa, pisząc książki, składając ofiary, szyjąc stroje, przemierzając morza, warząc piwo, stając się mówcą, lekarzem, kapłanem, rolnikiem, budowniczym; poznaje też stworzony świat oraz panuje nad nim, przede wszystkim poprzez nadawanie każdej rzeczy jej imienia. Do poznania Stwórcy i wszystkiego, co istnieje – nieba i ziemi, oceanów i pustyni, mrówki i jednorożca, cedru i mięty, tajemnic piękna wymowy, harmonii melodii, budowy ludzkiego ciała – autor „Etymologii” prowadzi czytelnika przez bramy siedmiu nauk (sztuk) wyzwolonych. Pierwsza spośród nich to brama trzech dyscyplin filologicznych, to jest dotyczących języka i literatury. Właśnie one składały się na standardowe w epoce hellenistyczno-rzymskiej wykształcenie, otwierające drogę na szczyty kariery politycznej, urzędniczej, wojskowej, zapewniały przynależność do elit i wysoki status społeczny; w IX w. nazwano je trivium (księgi I-II). Druga to brama czterech dyscyplin matematycznych, a zatem Boecjuszowe quadrivium (III). Następnie wtajemnicza czytelnika w arkana medycyny (IV), prawa i historii (V), teologii (VI-VIII), antropologii społecznej (IX), historii wyrazów (X), anatomii (XI), zoologii (XII), geografii oraz meteorologii (XIII-XIV), budownictwa (XV), mineralogii (XVI), rolnictwa i botaniki (XVII), sztuki wojskowej oraz organizacji igrzysk (XVIII), budowy statków i sporządzania strojów (XIX), a nawet prowadzenia gospodarstwa domowego (XX).

Założyciel i nauczyciel w szkole w Chartres, Bernard z Chartres (1060-1125) napisał słynne słowa: „Jesteśmy karłami, którzy wspięli się na ramiona olbrzymów. W ten sposób widzimy więcej i dalej niż oni, ale nie dlatego, ażeby wzrok nasz był bystrzejszy lub wzrost słuszniejszy, ale dlatego, iż to oni dźwigają nas w górę i podnoszą o całą gigantyczną wysokość”. W takim kontekście historycznym i kulturowym należy czytać „Etymologie” Izydora z Sewilli.

Data wydania: 2024

Format: pdf

Liczba stron: 558

ISBN: 978-83-68182-16-3

Tagi: średniowiecze, medycyna, etymologia, matematyka, dialektyka, retoryka, trivium, nauki wyzwolone, egzegeza, quadrivium, podręcznik do nauki łaciny, edukacja średniowieczna, filologia, gramatyka łacińska, językoznawstwo, teologia

O autorze

Izydor z Sewilli (ok. 560 – 636) – teolog, historyk, encyklopedysta, przedstawiciel tzw. renesansu wizygockiego, który dziedzictwo antyku połączył z dorobkiem intelektualnym chrześcijaństwa. Święty, ojciec i doktor Kościoła katolickiego. Od ok. 600 roku biskup Sewilli. Dążył do podniesienia poziomu intelektualnego i moralnego duchowieństwa w swojej ojczyźnie. Zyskał sławę jako wybitny kaznodzieja i mówca, organizator synodów oraz twórca regulacji prawnych. Wspierał klasztory na Półwyspie Iberyjskim, wykazywał się także dobroczynnością wobec ubogich. Doradzał królom wizygockim.
Autor dzieł dogmatycznych, egzegetycznych, historycznych i dydaktycznych, między innymi: Sententiarum libri tres; De ortu et obitu patrum; Historia Gothorum, Vandalorum, Sueborum; De viris illustribus; Etymologiae; De natura rerum; De ecclesiasticis officiis; Regula monachorum; Synonyma.

Spis treści

Izydor z Sewilli oraz jego Etymologie (T. Krynicka) 13

Księga 1. O gramatyce 37

1. O nauce i sztuce 37

2. O siedmiu naukach wyzwolonych 38

3. O literach będących w powszechnym użyciu 38

4. O łacińskich literach 41

5. O gramatyce 46

6. O częściach mowy 46

7. O imieniu 47

8. O zaimku 53

9. O słowie 55

10. O przysłówku 57

11. O imiesłowie 57

12. O spójniku 58

13. O przyimku 59

14. O wykrzykniku 59

15. O literach u gramatyków 59

16. O sylabach 60

17. O stopach 61

18. O akcentach 66

19. O znakach akcentowania 68

20. O znakach interpunkcyjnych 69

21. O znakach diakrytycznych 70

22. O znakach używanych przez ogół 73

23. O znakach sądowych 74

24. O znakach wojskowych 75

25. O szyfrach stosowanych w listach 75

26. O znakach dawanych palcami 76

27. O ortografii 77

28. O analogii 82

29. O etymologii 83

30. O glosach 84

31. O dyferencjach 85

32. O barbaryzmach 85

33. O solecyzmach 87

34. O błędach 88

35. O metaplazmach 91

36. O figurach 93

37. O tropach 99

38. O prozie 111

39. O poezji metrycznej 112

40. O bajce 117

41. O historii 119

42. O pierwszych autorach historii 119

43. O pożytku płynącym z historii 120

44. O rodzajach dzieł historycznych 120

Księga 2. O retoryce i dialektyce 122

1. O retoryce i jej nazwie 122

2. O twórcach sztuki retorycznej 122

3. O wyrazie mówca i częściach retoryki 123

4. O trzech rodzajach retorycznych 123

5. O podwójnym stanie spraw 125

6. O trzech stopniach skomplikowania mowy 127

7. O czterech częściach mowy 127

8. O pięciu rodzajach spraw 128

9. O sylogizmach retorycznych 128

10. O ustawie 132

11. O sentencji 133

12. O dowodzeniu i odpieraniu 133

13. O prozopopei 134

14. O etopei 135

15. O rodzajach kwestii 135

16. O stylu 136

17. O trzech rodzajach wymowy 136

18. O kolonie, odcinku oraz okresach 137

19. O unikaniu błędów w literach, słowach i zdaniach 137

20. O połączeniach słów 138

21. O figurach mowy i myśli 139

22. O dialektyce 150

23. O różnicy między retoryką a dialektyką 151

24. Określenie filozofii 151

25. O Isagodze Porfiriusza 155

26. O kategoriach Arystotelesa 156

27. O Hermeneutyce (Perihermenias) 159

28. O dialektycznych sylogizmach 161

29. O podziale określeń, skrót [opracowany na podstawie] książki Mariusza Wiktoryna 164

30. O miejscach wspólnych 168

31. O przeciwstawieniach 172

Księga 3. O matematyce 175

1. O wyrazie „arytmetyka” 175

2. O jej twórcach 176

3. Czym jest liczba 176

4. Co dają liczby 177

5. O pierwszym podziale na parzyste i nieparzyste 178

6. O drugim podziale wszystkich liczb 179

7. O trzecim podziale wszystkich liczb 182

8. O różnicy między arytmetyką, geometrią i muzyką 184

9. O tym, że istnieją liczby nieskończone 184

10. O wynalazcach geometrii oraz jej nazwie 185

11. O poczwórnym podziale geometrii 185

12. O figurach geometrycznych 186

13. O liczbach w geometrii 188

14. O muzyce i jej nazwach 188

15. O jej wynalazcach 189

16. Co potrafi muzyka 189

17. O trzech częściach muzyki 190

18. O potrójnym podziale muzyki 190

19. O pierwszym dziale muzyki, który nazywamy harmonią 191

20. O drugim dziale muzyki, który nazywamy organicznym 193

21. O trzecim dziale muzyki, zwanym rytmiką 194

22. O liczbach w muzyce 196

23. O nazwie astronomii 197

24. O jej twórcach 197

25. O jej nauczycielach 198

26. O różnicy między astronomią i astrologią 198

27. O przedmiocie astronomii 198

28. O świecie i jego nazwie 199

29. O kształcie świata 199

30. O niebie i jego nazwie 199

31. O położeniu kuli niebieskiej 199

32. O tymże ruchu kuli [niebieskiej] 200

33. O tymże biegu kuli niebieskiej 200

34. O szybkości nieba 200

35. O osi niebieskiej 201

36. O biegunach niebieskich 201

37. O sworzniach nieba 201

38. O sklepieniach nieba 201

39. O bramach niebieskich 202

40. O podwójnym obliczu nieba 202

41. O czterech strefach nieba 202

42. O półkulach 203

43. O pięciu kołach nieba 204

44. O kręgu zodiaku 204

45. O Drodze Mlecznej 204

46. O wielkości Słońca 205

47. O wielkości Księżyca 205

48. O naturze Słońca 205

49. O biegu Słońca 206

50. O działaniu Słońca 206

51. O drodze Słońca 206

52. O świetle Księżyca 207

53. O kształtach Księżyca 207

54. O nowiu Księżyca 207

55. O biegu Księżyca 208

56. O bliskim sąsiedztwie Księżyca i Ziemi 208

57. O zaćmieniu Słońca 208

58. O zaćmieniu Księżyca 208

59. O różnicy między gwiazdami, gwiazdozbiorami oraz ciałami niebieskimi 209

60. O świetle gwiazd 209

61. O położeniu gwiazd 209

62. O biegu gwiazd 209

63. O odmienności biegu gwiazd 210

64. O odległościach między gwiazdami 210

65. O okrążeniowej liczbie gwiazd 210

66. O gwiazdach planetach 211

67. O wyprzedzaniu oraz prześciganiu gwiazd 211

68. O odsuwaniu się czy też cofaniu gwiazd 211

69. O zatrzymaniu gwiazd 212

70. O nazwach gwiazd [i] o przyczynach, dla których je otrzymały 212

Księga 4. O medycynie 219

1. O medycynie 219

2. O jej nazwie 219

3. O wynalazcach medycyny 219

4. O trzech szkołach lekarskich 220

5. O czterech płynach ustrojowych 220

6. O chorobach ostrych 221

7. O chorobach przewlekłych 224

8. O chorobach, które są widoczne na powierzchni ciała 228

9. O sposobach leczenia oraz środkach leczniczych 231

10. O medycznych księgach 233

11. O narzędziach lekarzy 234

12. O wonnościach i pachnidłach 235

13. O początku medycyny 237

Księga 5. O prawach i czasach 239

1. O twórcach ustaw 239

2. O prawach boskich i ludzkich 240

3. Czym różnią się od siebie prawo, ustawy i obyczaje 240

4. Czym jest prawo naturalne 241

5. Czym jest prawo obywatelskie 242

6. Czym jest prawo narodów 242

7. Czym jest prawo wojenne 242

8. Czym jest prawo publiczne 243

9. Czym jest prawo Kwirytów 243

10. Czym jest ustawa 243

11. Czym są plebiscyty 243

12. Czym jest uchwała senatu 244

13. Czym są konstytucja oraz edykt 244

14. Czym są responsy uczonych jurystów 244

15. O ustawach konsularnych i trybuńskich 244

16. O ustawie o rozmaitej treści 245

17. O ustawach Rodyjczyków 245

18. O przywilejach 246

19. Jaka jest moc ustawy 246

20. W jakim celu wydawane są ustawy 246

21. Jaka powinna być ustawa 246

22. O sprawach 247

23. O świadkach 247

24. O czynnościach prawnych 248

25. O rzeczach 252

26. O przestępstwach zakazanych ustawowo 257

27. O karach ustawowych 261

28. O wyrazie „kronika” 266

29. O chwilach i godzinach 266

30. O dniach 267

31. O nocy 270

32. O tygodniu 272

33. O miesiącach 272

34. O przesileniach słonecznych i równonocach 274

35. O porach roku 275

36. O roku 276

37. Olimpiady, pięciolecia i jubileusze 277

38. O stuleciach i wiekach 277

39. Opis okresów 278

Księga 6. O świętych księgach 287

1. O Starym i Nowym Testamencie 287

2. O pisarzach i nazwach świętych ksiąg 289

3. O bibliotekach 296

4. O tłumaczach 297

5. Ci, którzy jako pierwsi sprowadzili książki do Rzymu 297

6. Ci, którzy założyli biblioteki wśród chrześcijan 298

7. Ci, którzy wiele napisali 298

8. O rodzajach dzieł 298

9. O woskowych tabliczkach 301

10. O papirusach 302

11. O pergaminach 302

12. O wytwarzaniu książek 303

13. O wyrazach [stosowanych na określenie] książek 304

14. O księgarzach oraz ich narzędziach 305

15. O tabelach kanonicznych Ewangelii 306

16. O kanonach soborów 307

17. O cyklu paschalnym 309

18. O pozostałych świętach 315

19. O posługach 318

Księga 7. O Bogu, aniołach i świętych 330

1. O Bogu 330

2. O Synu Bożym 337

3. O Duchu Świętym 344

4. O tejże Trójcy 350

5. O aniołach 352

6. O ludziach, którzy otrzymali imiona dzięki przepowiedni 356

7. O patriarchach 365

8. O prorokach 368

9. O apostołach 374

10. O pozostałych imionach w Ewangelii 378

11. O męczennikach 379

12. O duchownych 380

13. O mnichach 384

14. O pozostałych wiernych 384

Księga 8. O Kościele i sektach 386

1. O Kościele i Synagodze 386

2. O religii i wierze 388

3. O herezji i schizmie 389

4. O herezjach żydowskich 390

5. O herezjach chrześcijańskich 392

6. O pogańskich filozofach 400

7. O poetach 404

8. O sybillach 406

9. O magach 407

10. O poganach 412

11. O bogach pogan 412

Księga 9. O językach ludów 430

1. O językach ludów 430

2. O nazwach ludów 433

3. O królestwach i słownictwie wojskowym 451

4. O obywatelach 461

5. O stopniach pokrewieństwa i powinowactwa 469

6. O krewnych ze strony ojca oraz krewnych ze strony matki 473

7. O małżeństwach 482

Księga 10. O niektórych wyrazach, które odnoszą się do człowieka 488

Bibliografia 535